چهار فیلم برتر ناصر تقوایی

19 تیر: تولد کارگردانی که هفت فیلم ساخت و هزار افسوس کاشت

19 تیر: تولد کارگردانی که هفت فیلم ساخت و هزار افسوس کاشت
هرطور که حساب کنید، سهم ناصر تقوایی از سینمای ایران و مطالبه‌ی سینمادوستان از او بیش از هفت فیلمی است که در حدود 30 سال ساخته؛ و او امروز 77ساله می‌شود...

یاسین محمدی – ناصر تقوایی در گرم‌ترین روزهای تابستان 1320، کمی پیش از آن‌که متفقین به ایران حمله کنند در آبادان به‌دنیا آمد. در کودکی به‌خاطر شغل پدر در میان بندرگاه‌های جنوب در سفر بود و وقتی به آبادان بازگشت که به‌واسطه‌ی حضور انگلیسی‌ها چندین سینما در این شهر فعال بودند و فیلم‌های روز سینمای جهان را به‌روی پرده می‌بردند، اما حضور در این سینماها مخصوص پرسنل شرکت نفت بود و ناصر نوجوان با جعل کارت مخصوص توانست وارد سالن‌های جادویی شود و آن‌قدر فیلم دید که عاشق سینما شد.

ناصر تقوایی

تقوایی در جوانی به ادبیات و داستان‌نویسی روی آورد و داستان‌هایش با استقبال روبه‌رو شد. به تهران آمد و خودش را به جلال آل‌احمد رساند و در جلسات هفتگی‌ای که در خانه‌ی جلال و سیمین برگزار می‌شد شرکت کرد. آل‌احمد از نگاه تازه‌ی این جوان خوشش آمد چراکه برخلاف نویسندگان دیگر شخصیت‌های داستان‌هایش در واقعی و معاصر بودند.

ناصر تقوایی

کمی بعد تقوایی با فروغ فرخ‌زاد و ابراهیم گلستان آشنا شد و وقتی گلستان می‌خواست «خشت و آینه» (1343) را بسازد، از آل‌احمد خواست پادرمیانی کند و از گلستان بخواهد که او را به‌عنوان دستیار بپذیرد. آل‌احمد چنین کرد و با حمایت فروغ، گلستان پذیرفت و ناصر تقوایی نخستین تجربه‌ی جدی‌اش را در عرصه‌ی سینما این‌چنین به‌دست آورد.

ناصر تقوایی

سه سال بعد با آغازبه‌کار تلویزیون ملی ایران تقوایی با مستندهای گزارشی فعالیتش را در تلویزیون آغاز کرد. او برخی از مهم‌ترین مستند‌هایش مثل «باد جن» (1348)، «اربعین» (1349) و «مشهد قالی» (1350) را در همین دوران ساخت؛ مستندهایی که به‌مرور جایگاه تقوایی را تثبیت کردند.

ناصر تقوایی هدیه تهرانی پشت صحنه فیلم کاغذ بی خط
ناصر تقوایی و هدیه تهرانی در پشت صحنه فیلم «کاغذ بی خط»

تقوایی نخستین فیلم بلندش را با داستانی از غلامحسین ساعدی کارگردانی کرد تا همچنان بر رابطه‌ی مستحکمش با ادبیات تأکید کند. «آرامش در حضور دیگران» (1349) که از مهم‌ترین فیلم‌های آغازگر موج نوی سینمای ایران محسوب می‌شود، بلافاصله توقیف شد و درنهایت سه سال بعد با حذف نزدیک به 40 دقیقه از توقیف درآمد.

ثریا قاسمی فیلم آرامش در حضور دیگران ناصر تقوایی
ثریا قاسمی در فیلم «آرامش در حضور دیگران» ساخته ناصر تقوایی

در این فاصله با واسطه‌ی مسعود کیمیایی با مهدی میثاقیه آشنا شد و درنتیجه‌ی همکاری با استودیو میثاقیه فیلم «صادق‌کرده»(1350) را با بازی سعید راد، محمدعلی کشاورز و عزت‌الله انتظامی ساخت تا فیلمی از تقوایی پس از توقیف «آرامش در حضور دیگران» نخستین بار روی پرده برود.

فتحعلی اویسی سعید پورصمیمی فیلم ناخدا خورشید ناصر تقوایی
فتحعلی اویسی و سعید پورصمیمی در فیلم «ناخدا خورشید» ساخته ناصر تقوایی

علاقه‌مندان سینمای تقوایی همواره از این‌که این کارگردان خوش‌فکر و کم‌نظیر در طول بیش از 30 سال فعالیتش فقط هفت فیلم سینمایی و یک سریال ساخته افسوس می‌خورند و افسوسی بزرگ‌تر که دو پروژه‌ی «چای تلخ» و «زنگی و رومی» او که مراحل اولیه‌ی تولید را هم طی کرده بودند، با کارشکنی تهیه‌کننده‌ها به فرجام نرسیدند. از آخرین فیلم او 17 سال گذشته و هنوز سینمادوستان چشم‌به‌راه فیلم تازه‌ی ناصر تقوایی‌اند.

ناصر تقوایی جمیله شیخی پشت صحنه کاغذ بی‌خط
ناصر تقوایی و جمیله شیخی در پشت صحنه «کاغذ بی‌خط»

چهار اثر برتر او را با هم مرور می‌کنیم:

  1. دایی‌جان ناپلئون (1354)

    تقوایی پس از ساختن سه فیلم «آرامش در حضور دیگران» (1349)، «صادق‌کرده» (1350) و «نفرین» (1352)، به تلویزیون بازگشت تا بر اساس رمانی از ایرج پزشکزاد یک سریال بسازد. در ابتدا عزت‌الله انتظامی و علی نصیریان برای بازی در این سریال پیشنهاد شده بودند که تقوایی 34ساله زیر بار نرفت و تا چند دهه بین او و انتظامی به‌ همین دلیل شکرآب بود؛ البته در این‌باره روایت‌های متناقض و مختلفی مطرح شده است که با توجه به حضور بازیگران دیگر اداره تئاتر در این اثر چندان معتبر به‌نظر نمی‌رسد. به‌هرحال او از غلامحسین نقشینه برای نقش «دایی‌جان ناپلئون» و نصرت‌الله کریمی برای نقش «آقاجان» استفاده کرد و نقش‌های دیگر سریال را هم به پرویز فنی‌زاده، پرویز صیاد، محمدعلی کشاورز، اسماعیل داورفر، پروین ملکوتی، جهانگیر فروهر و سعید کنگرانی سپرد. سوسن مقدم دخترخاله‌ی تقوایی در این سریال در نقش «لیلی» بازی می‌کند و برادرش سیروس مقدم کار در تلویزیون را با دستیاری در این سریال آغاز کرد. داستان این سریال حول محور شخصیت «دایی‌جان» می‌چرخد که باور دارد که در بسیاری از جنگ‌های بین قوای قزاق و انگلیس در جنوب ایران با انگلیسی‌ها جنگیده ‌است. او شباهت‌های زیادی بین خود و ناپلئون می‌بیند و به‌مرور زمان دچار این توهم می‌شود که امپراتوری بریتانیا، که در آن زمان همراه متفقین به ایران لشکرکشی کرده بود، به خاطر خرده‌حساب‌های قدیمی، درصدد از بین بردن او است. تقوایی بعد از این سریال درصدد ساختن سریال دیگری بر اساس رمان مشهور «شوهر آهوخانم» اثر علی‌محمد افغانی برآمد که کار ناتمام ماند و پس از انقلاب سه سال برای نگارش فیلمنامه‌ی سریال «کوچک جنگلی» وقت گذاشت اما نتوانست با مدیران جوان و بی‌تجربه‌ی تلویزیون کنار بیاید و از پروژه کنار کشید تا بهروز افخمی سریال را در دست بگیرد.

    فیلم دایی جان ناپلئون ناصر تقوایی
    فیلم «دایی جان ناپلئون» ساخته ناصر تقوایی
  2. آرامش در حضور دیگران (1349)

    نخستین فیلم بلند ناصر تقوایی بعد از چهار سال کار در تلویزیون و ساختن فیلم‌های مستند، بر اساس داستان کوتاهی به همین نام از غلامحسین ساعدی ساخته شد و در آن اکبر مشکین، ثریا قاسمی، لیلا بهاران، علی نراقی، پرتو نوری‌علا، مهری مهرنیا، مسعود اسداللهی، محمدعلی سپانلو و منوچهر آتشی بازی کردند. فیلم سه سال توقیف شد تا تقوایی که پیش از این طعم توقیف و سانسور در ادبیات را چشیده بود، این طعم تلخ را در سینما هم بچشد. این فیلم که از مهم‌ترین فیلم‌های آغازکننده‌ی موج نوی سینمای ایران محسوب می‌شود، داستان سرهنگ بازنشسته‌ای را روایت می‌کند که پس از مرگ همسرش با معلم جوانی ازدواج می‌کند، اما وضعیت بغرنج خانواده‌اش کار او را به جنون می‌کشاند.

    غلامحسین ساعدی ناصر تقوایی پشت صحنه فیلم آرامش در حضور دیگران
    غلامحسین ساعدی و ناصر تقوایی در پشت صحنه فیلم «آرامش در حضور دیگران»
  3. کاغذ بی‌خط (1380)

    واپسین تلاش موفق تقوایی برای فیلم‌سازی، این فیلم است که در آن هدیه تهرانی، خسرو شکیبایی، جمیله شیخی و جمشید مشایخی و نیکو خردمند ایفاگر نقش‌های اصلی هستند. در این فیلم «جهانگیر» (خسرو شکیبایی) و «رؤیا» (هدیه تهرانی) زن و شوهری هستند که زندگی آرامی دارند تا این‌که «رؤیا» به کلاس داستان‌نویسی می‌رود. فیلم در بیستمین جشنواره‌ی فجر به‌روی پرده رفت و در 10 رشته نامزد شد اما فقط سیمرغ بلورین کارگردانی را نصیب تقوایی کرد که تقوایی هم جایزه را با نامه‌ای پرکنایه به جشنواره پس فرستاد.فیلم در بیستمین جشنواره‌ی فجر به‌روی پرده رفت و در 10 رشته نامزد شد اما فقط سیمرغ بلورین کارگردانی را نصیب تقوایی کرد که تقوایی هم جایزه را با نامه‌ای پرکنایه به جشنواره پس فرستاد تا آشتی‌کنان فجر را 12 سال پس از ماجراهایی که برای «ای ایران» (1368) رخ داد، نپذیرد. اکبر عبدی ده سال بعد در اختتامیه سی‌امین جشنواره فیلم فجر برای فیلم «خوابم می‌آد» (1390) گفت : «من باید سر «ای ایران» جایزه می‌گرفتم، برای کار کردن با فهیم‌ترین کارگردان سینمای ایران، استاد ناصر تقوایی. من برای بازی در این فیلم که ساختش دو سال طول کشید، تنها 195هزار تومان پول گرفتم، اما این فیلم به بخش مسابقه هم نیامد…»

    خسرو شکیبایی فیلم کاغذ بی‌خط ناصر تقوایی
    خسرو شکیبایی در فیلم «کاغذ بی‌خط» ساخته ناصر تقوایی
  4. ناخدا خورشید (1365)

    تقوایی پس از 13 سال دوری با این درام جنایی به سینما بازگشت. او پس از ناامیدی از پروژه‌ی «کوچک جنگلی» در تلویزیون انرژی‌اش را روی ساخت این فیلم گذاشت که اقتباسی ایرانیزه از رمان «داشتن و نداشتن» ارنست همینگوی است. در این فیلم درایوش ارجمند در نقش عنوان بازی می‌کند: «ناخدا خورشید» که بار قاچاق لنجش لو می‌رود و به آتش کشیده می‌شود. دلالی به‌نام «فرحان» (با بازی علی نصیریان) که می‌خواهد چند فراری سیاسی را از مرز آبی عبور دهد با «ناخدا خورشید» تماس می‌گیرد و ناخدا که احتمال مصادره شدن لنجش را می‌دهد با «فرحان» همکاری می‌کند و چند مرد را که ظاهراً در ترور حسنعلی منصور، نخست‌وزیر وقت، دست داشته‌اند به آن‌سوی آب می‌رساند. سعید پورصمیمی، پروانه معصومی، فتحعلی اویسی، جعفر والی، علی‌اصغر گرمسیری، اصغر بیچاره و غلامحسین نقشینه دیگر بازیگران این فیلم‌اند. فیلم در پنجمین دوره‌ی جشنواره‌ی فیلم فجر به‌نمایش درآمد و هفت نامزدی به‌دست آورد. داریوش ارجمند و سعید پورصمیمی جوایز بهترین بازیگر اصلی و مکمل مرد جشنواره را به خود اختصاص دادند، اما سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی به عباس کیارستمی برای فیلم «خانه‌ی دوست کجاست؟» رسید. تقوایی با این فیلم در جشنواره‌ی لوکارنو هم حاضر شد و توانست جایزه‌ی سوم جشنواره (یوزپلنگ برنزی) را به‌دست بیاورد.

    داریوش ارجمند فیلم ناخدا خورشید ناصر تقوایی
    داریوش ارجمند در فیلم «ناخدا خورشید» ساخته ناصر تقوایی
فیلم‌نت نیوز، رسانه به‌روز اخبار روز سینمای ایران و جهان را در کانال تلگرام فیلم‌نت نیوز دنبال کنید
0

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *